augustus 21

Het getallensysteem van de Cisterciënzers

De monniken van Ter Doest in Lissewege behoorden tot de Cisterciënzerorde. Zij ontwikkelden een eigen cijfersysteem. Dit blogartikel gaat over een verloren gegaan Europees cijfersysteem dat misschien ooit in Lissewege gebruikt werd.

Want we vergeten vaak dat onze huidige getallen slechts in het begin van de dertiende eeuw uit Arabië-Indië komen. 

Daarvoor en ook nog tijdens de introductie van de Arabische nummers, werden andere cijferschriften gebruikt. Het bekendste is natuurlijk het Romeinse wiskundig systeem, maar dat had zijn limieten. 

Waarom raakten de Romeinse cijfers in onbruik?

Het was Leonardo di Pisa, ook wel beter gekend als Leonardo Fibonacci, die met zijn boek Liber abbaci in 1202 de wiskunde veranderde in Europa.

Leonardo Fibonacci

Leonardo Fibonacci - bron: Wikipedia

Hij had in Noord-Afrika kennis gemaakt met ‘de negen Indische symbolen’, de cijfers van 1 tot 9, die door Arabische handelslieden uit India in het Midden-Oosten was beland.

In Europa werden nog steeds de Romeinse cijfers gebruikt, maar dit getallenstelsel bestond maar uit 7 symbolen: I (1), V (5), X (10), L (50), C (100), D (500) en M (1000). Bovendien zorgde het Romeinse getallenstelsel voor ingewikkelde getallen. 

Het Arabische getallen stelsel was veel gemakkelijker om mee te rekenen en kende het getal 0. Daarom haalde het Arabische getallenstelsel het:

  • eenvoudig te leren

  • eenvoudig om getallen mee te schrijven

  • geschikt voor complexe berekeningen

  • door de 0 kunnen variabelen en complexe formules berekend worden.

Maar voordat het Arabische getallenstelsel werd ingevoerd, waren er nog andere getallenstelsels, waaronder dat wat de Cisterciënzers gebruikten. 

Het getallenstelsel van de Cisterciënzers

In het begin van de dertiende eeuw ontwikkelden de Cisterciënzers een eigen getallenstelsel dat een zeer compacte schrijfwijze kende. Want één enkel symbool of glyph kan een getal van 1 tot 9999 weergeven. Het was John Basingstoke, de aartsdiaken uit Leicester die het heeft geïntroduceerd en zich hiervoor inspireerde op het twaalfde eeuwse,  Engelse steno. 

De cijfers bestaan uit een horizontale of verticale balk waarbij je kan zien aan de positie van de lijnen die eraan getekend zijn om welke getalwaarde het gaat.  De plaats op de staaf bepaalt de waarde: de eenheden, tientallen, honderdtallen of duizendtallen. Zo werd het in abdijen in Henegouwen gebruikt voor getallen niet groter dan 99. 

Cisterciënzer getallen
Cisterciënzercijfers

Om het gemakkelijker te maken om de notatie te begrijpen, deze tekening met uitleg van de positie aan de staaf of het rechte lijntje van een eenheid, tiental, honderdtal of duizendtal.

Eenheden

Tientallen

Honderdtallen

Duizendtallen

cistercienzernummers 1-1000

Voorbeeld van de getallen 1 tot 1000 - bron: https://www.zmescience.com/science/cirstercian-numbers-90432432/

Probeer maar eventjes of je de onderste getallen van de afbeeldingen hierboven kan ontcijferen.

Het getallensysteem van de Cisterciënzers werd vooral gebruikt om jaartallen, paginanummering, het indelen van teksten, noten te noteren. Ook bij indexatie en het gebruik van lijsten, zelfs bij de regels van een notenbalk in de muziek. 

In deze Youtube-video vind je meer uitleg over het cijfersysteem van de Cisterciënzers (10 min.)

Er zijn zo’n 20 cisterciënzermanuscripten te vinden die dateren uit de dertiende tot vijftiende eeuw, gaande van Engeland tot Italië, van Normandië tot Zweden die het systeem vermelden. 

Uiteindelijk verlieten de Cisterciënzers het systeem ten voordele van het Arabische getallenstelsel, maar hun eigen systeem werd af en toe nog gebruikt tot het begin van de twintigste eeuw. 

Het cijfersysteem van de Cisterciënzers werd ook buiten hun orde gebruikt

Het was zeker niet wijdverspreid, maar ook buiten de orde van de Cisterciënzers werd de getalnotatie gebruikt.

Zo is er het veertiende eeuwse astrolabium (dit is een instrument waarmee hoeken gemeten kunnen worden, voor landmeetkunde of zeevaart of sterrenkunde) van Berselius uit het Franse Picardië waarin de getallen staan vermeld voor o.a. een kalender. Een voorbeeld van een astrolabium zie je hieronder.

astrolabium

Perzisch astrolabium uit de 18e eeuw - bron: Wikipedia

In 1533 gebruikte Heinrich Cornelius Agrippa von Nettesheim, een occult schrijver en fysicus de cijfers op in zijn De Occulta Philosophia libri III, waarin overigens een tekening voorkomt van de man van Vitruvius die zo bekend is van Leonardo Da Vinci. Om maar te zeggen dat ook Da Vinci inspiratie uit het verleden haalde. Misschien dat het getallensysteem van de Cisterciënzers ook nog kan inspireren?

Man van Vitruvius Agrippa

Ook in Brugge werd de getalnotatie van de Cisterciënzers tot het begin van de achttiende eeuw gebruikt door de wijnmeters (bron: MESKENS, A., BONTE, G., DE GROOT, J., DE JONGHE, M. en KING, D., “Wine-gauging at Damme. The evidence of a late medieval manuscript”, Histoire & Mesure, 1999, pag. 51-77.

Ook de Rozenkruisers in Parijs (Chevalies de la Rose-Croix) namen het over in een korte periode. 

Zelfs de Nazi’s overwogen in hun zoektocht naar Arische symboliek en geheime codes om de cijfers van de Cisterciënzers te gebruiken. Gelukkig is het niet zover gekomen. 

Het getallensysteem van de Cisterciënzers kende dus vooral in recentere tijden een heropleving bij occulte stromingen en mystici. 

Ik vraag me af of de archeologen bij de opgravingen naar de abdij van Ter Doest geen cijfernotatie op de gebouwen zullen vinden die verwijst naar dit cijfersysteem. Je weet maar nooit.

Bronnen:

King, D. The ciphers of the Monks, link naar Google BooksMESKENS, A., BONTE, G., DE GROOT, J., DE JONGHE, M. en KING, D., “Wine-gauging at Damme. The evidence of a late medieval manuscript”, Histoire & Mesure, 1999, pag. 51-77.

https://nl.abcdef.wiki/wiki/Cistercian_numeralshttps://historianet.nl/beschavingen/romeinse-rijk/waarom-raakten-de-romeinse-cijfers-in-onbruik

https://kathedralenbouwers.clubs.nl/forum/topic/7789023_cistercienzer-cijfers?p=1#r46315086

https://fr.wikipedia.org/wiki/Syst%C3%A8me_cistercien_de_notation_num%C3%A9rique

https://www.archimedes-lab.org/numeral.html

https://nl.abcdef.wiki/wiki/The_Ciphers_of_the_Monks

https://www.zmescience.com/science/cirstercian-numbers-90432432/

Wil je meer weten over de geschiedenis van Lissewege?

Grasduin in onze kennisbank (in opbouw). Wie een bijdrage wilt leveren kan altijd een mailtje sturen naar cunamo@proton.me

Lees een thriller die zich afspeelt in Lissewege

Zoektocht naar de heilige graal van de tempeliers, verborgen symboliek in de kerk, een seriemoordenaar die moordt volgens de 7 hoofdzonden, wat wil je nog meer? Met spotifylijst.

Overnachten

Als je wilt overnachten in Lissewege, kan je kijken op de pagina Overnachten, maar je kan hieronder ook direct zoeken via Trivago voor de beste deal. Vergeet niets op vakantie met de handige checklists van Checklistworld.be.


Voor als je nog meer informatie wilt:

B&B Maison Marraine

B&B Maison Marraine

Walram Romboudt (1598-1668)

Walram Romboudt (1598-1668)
>